ارسال به

یکی از اعتراضات اهل سنت بر شیعه آن است که شیعیان تقیه می کنند. اهل سنت تقیه را نوعی  نفاق دانسته و آن  را مذموم می شمارند به همین دلیل همواره  شیعه را  بخاطر  آن مورد  اعتراض  قرار  می دهند.

 یکی  از مجاهدان شیعی که از  زندان گوانتانامو  آزاد شده  بود ، صحبت می کرد : وهابیان و اهل سنت  در آنجا  شیعیان را بخاطر  تقیه  ملامت و سرزنش می کردند ؛ می گفتند :  شما  شیعیان منافق  هستید. من به آن  ها می گفتم : شما هرچه در دل دارید و هرچه را می دانید ،  به آمریکائی ها می گویید ؟ می گفتند :‌ نه . می گفتیم  :  تقیه یعنی همین. ما نیز برای حفظ جان  خود  یا برای حفظ  مذهب  خود ،  بعضی از چیز  ها را بروز نمی  دهیم. اگر ما به این خاطر منافق هستیم پس شما نیز  منافقید .

گفتنی است : این مجاهد در  زمان اشغال شوروی با مولوی منصور  علیه شوروی ها  می جنگیده است . بعد ها چون مولوی  منصور  به طالبان پیوست ، آمریکائی ها او را نیز بجرم " طالب" دستگیر می کند با اینکه وی از مخالفان طالبان بوده است.

اینک می خواهم  در  باره تقیه در مذهب شیعه و  مشروعیت یا عدم مشروعیت  آن در اسلام مطالبی را مطرح کنم.

تقیه در لغت

 کلمه  تقیه از لحاظ  ساختار صرفی ، اسم مصدر است و  فعل آن یا تقِی یتْقی از ثلاثی مجرد یا إتقی یتّقی  ثلاثی مزید است. اهل لغت تقیه  را از ماده وقی یقی بمعنای "حفظ و صیانت از آزار و اذیت" دانسته اند. ابن منظور در لسان العرب می گوید: " وقاه الله وقایَة و واقیة ، ای صانه " . [1]

تقیه در اصطلاح

 بعضی گفته اند : تقیه در اصطلاح انجام دادن کاری است که از روی عقیده قلبی نباشد و در دل غیراز آن باشد . [2]

 بعضی دیگر گفته اند یا  بخاطر مصلحت چیزی را بزبان آورد که در دل غیر آن باشد.[3]

بعضی دیگر گفته اند : تقیه بمعنای پرهیز کردن و خود داری کردن و در شرع  بمعنای خودداری از اظهار مذهب خویش است در مواردی که ضرر مالی یا جانی یاعِرضی متوجه شخصی باشد.[4]

بعضی گفته اند : تقیه ، مدارا و رازپوشی است و همچنین پنهان کردن مذهب خود یا احتیاط در مقابل کسی که مذهب دیگری دارد.[5]

بعضی دیگر گفته اند :‌ تقیه یعنی پرهیز گروهی از گروه دیگر و اظهار صلح و سازش با ایشان در حالیکه در باطن خلاف آن است.[6]

تقیه در قرآن

 در قرآن آیاتی است که تقیه  را جایز و مشروع می داند :

1) " لا یتخذ المؤمنون الکافرین اولیاء من دون المؤمنین و من یفعل ذالک فلیس من الله فی شیئ الا ان تتقوا   منهم تقاةً  و یحذّرکم الله نفسه و الی الله المصیر (آل عمران / 28) ؛

مسلمانان نباید کفار را در برابر مسلمانها یار و سرپرست خود قرار دهند و هرکس چنین کاری کند هیچگونه ارتباطی با خداوند ندارد ، مگر اینکه از آن ها بترسید و تقیه کنید و خداوند شما را از  مجازات خودش برحذر می دارد و بازگشت همه بسوی او است.

2) من کفر بالله من بعد ایمانه الا من اکره  و قلبه مطمئن بالایمان  (نحل /106) ؛ هرکس بعد از ایمانش به خدا کافر شود ، گرفتار غضبی از جانب خدا و عذاب عظیمی خواهد شد مگر کسی او را مجبور به اظهار کفر کند در حالیکه دلش آرام به ایمان است.

3) و قال رجل مؤمن من آل فرعون یکتم ایمانه اتقتلون رجلا  أن یقول ربی الله و قد جائکم بالبینات من ربکم (غافر/28)

 مرد مؤمنی از آل فرعون که ایمان خود را پنهان می داشت ، گفت : آیا می خواهید کسی را به قتل  برسانید به خاطر اینکه می گوید : پروردگار من الله است در حالیکه از جانب خداوند براهین  و نشانه هایی آورده است؟

 همانگونه که ملاحظه می شود این آیات تقیه را جایز می داند.

شأن نزول آیه دوم  " من کفر بالله من بعد ایمانه الا من اکره  و قلبه مطمئن بالایمان و لکن من  شرح بالکفر صدرا فعلیهم غضب من الله و لهم عذاب عظیم   "  را مفسران در مورد عمار یاسر دانسته اند. وقتی  عمار یاسر رد  مقابل شکنجه ها تاب مقاومت نیاورد و اظهار کفر کرد و این  در حالی  بود که پدر و مادرش یاسر و سمیه زیر شکنجه های مشرکان به شهادت رسیده بودند ، مشرکان او را آزاد ساخت. عمار نگران و سراسیمه خدمت رسول  خدا(ص) رسید که  من زیر شکنجه چنین کلماتی بر زبان رانده و اظهار کفر نموده ام. این آیه نازل شد که هرکس بعد از ایمان به خدا و رسولش کافر شود گرفتار عقوبت سختی خواهد شد مگر آنکه  مجبور شود و قلبش به ایمان مطمئن باشد.

تقیه در روایات

 قتاده یکی از علمای اهل سنت در مورد آیه 106 سوره  نحل می گوید : " این آیه در مورد  عمار بن یاسر نقل شده که بنی مغیره او را گرفته در چاهی بنام " بئر میمون" انداخته و به او می گفتند :‌  به محمد کافر شو. عمار هم از آن ها به ظاهر تبعیت کرد در حالیکه قلبش به ایمان مطمئن بود. خداوند این آیه را نازل کرد.[7] 

فخر رازی در تفسیر خود نقل کرده که وقتی عمار بن یاسر زیر شکنجه اظهار کفر کرد ،  شخصی به پیامبر(ص)  خبر داد که عمار کافر شده است. حضرت فرمود : " کلا ،  ان عماراا ملیئ ایمانا من فرقه الی قدمه و اختلط الایمان بلحمه و دمه  . فأتی عمار رسول الله  (ص) و هو یبکی فجعل  رسول الله (ص) یمسح عینیه و یقول : مالک ؟ ان عادوا لک فعد لهم بماقلت"[8]

هرگز ! عمار از فرق سر تا نوک پا پر ایمان است و ایمان با گوشت و خون او  آمیخته شده است. در این هنگام عمار که گریان بود سر  رسید. حضرت پیامبر(ص) او را نوازش می کرد و می  فرمود : چه شده ؟ اگر آنها دو باره تورا مجبور به این کار کردند تو هم همین کار(اظهار کفر) را  تکرار کن.

تقیه در فتاوای اهل سنت

فرغانی یکی از فقهای حنفی در کتاب " فتاوی قاضیخان" که در حاشیه کتاب " الفتاوی الهندیه " چاپ شده از قول قاضیخان می گوید :

  " اذا اکره الرجل بقتل او اتلاف عضو من اعضائه علی ان یقتل رجلا مسلما فقتله ، فهل یصح مثل هذا الاکراه ؟ و هل یحکم علی القاتل بالقصاص او لا ؟

قال ابوحنیفه و محمد :‌ یصح الاکراه و یجب القصاص علی المکره دون المأمور  .

سئوال : اگر مردی به قتل یا اتلاف عضوی از اعضای یک انسان مجبور شود و او  مردی مسلمانی  را به قتل برساند ،  آیا این اکراه صحیح است؟ آیا قاتل محکوم به قصاص می شود ؟

ابو حنیفه و محمد می گوید : اکراه صحیح است و  قصاص بر اکراه کننده واجب می شود نه قاتل که مأمور بوده است.

جصاص حنفی متوفای 370 هجری گفته :‌ و علیه فالتقیه واجبه فیما اباحه الاکراه عنده ،  و قد جوزها فی شرب الخمر و اکل المیته و قذف المحصنات "

بنا بر این تقیه در مواردی که اکراه آن ها را مباح کرده ،  واجب است و تقیه را در شرب خمر ،  خوردن گوشت مردار و قذف زنان محصن  جایز دانسته اند .