تبلیغات
شیعه چه می گوید ؟ - فدک در تاریخ 1

فدك در تاریخ

یكی از مسائل جنجال انگیز میان مسلمانان در طول تاریخ ، مسأله فدك بوده است . اینكه فدك مال شخص رسول الله(ص) بود یا از اموال عمومی كه حضرت به عنوان ولی امر به آن تصرف می  كرد و اگر ملك شخصی حضرت بوده آیا در زمان حیات به دخترش فاطمه (س) بخشیده یا خیر و آیا حضرت از  خود  ارث می گذارد  یا نه و سرنوشت فدك به كجا انجامید از مباحثی است كه فراوان مورد جر و بحث واقع شده  و دراین زمینه كتابهای زیادی نیز نوشته شده است . با این حال با توجه به اهمیت آن  هنوز جای بحث دارد.

در نوشتار حاضر سعی شده  فدک از لحاظ تاریخی مورد بررسی قرار گیرد و برخی از شبهات در مورد آن ، پاسخ داده شود.

1-   موقعیت فدك

فدك قریه ای است در حجاز كه فاصله آن  تا مدینه یک صد و چهل کیلومتر و پیاده  دو روز و برخی گفته اند سه روز راه است . در سال هفتم هجرت به ملکیت رسول خدا(ص) در آمد. ماجرا از این قرار بود كه وقتی پیامبر خدا(ص) به خیبر وارد شد و قلعه هایش را فتح كرد ، خبر آن به اهالی فدك رسید.  آنان نزد پیامبر (ص) هیئتی اعزام و از حضرت در خواست مصالحه كردند كه نصف  اموال شان و نصف  میوه های فدک از رسول الله (ص) باشد. حضرت پیشنهاد آنان  را پذیرفتند. بنا براین , فدك از اموالی است كه حضرت بدون جنگ آن را فتح كرده بود و از  این جهت از املاک خالص حضرت به شمار می رفت. در این قریه چشمه ای جوشان و نخل های  بسیاری وجود داشت. فدک همان  قریه ای است كه فاطمه (س) گفت : رسول خدا(ص) آن را به من بخشیده است. ابوبكر از او شاهد خواست كه این قضیه برای خود داستانی دارد.[1]

برخی گفته اند :‌ فدك شامل هفت قطعه زمین یا باغ بوده كه پیش از آن ملك یكی از علمای یهود بنام مخیریق بود . وی آن را پیش از آنكه در جنگ احد شهید شود ، به پیامبر(ص) بخشید  یا وصیت كرد بعد از مرگش,  آن املاك مال پیامبر(ص) باشد . این باغ ها عبارت بودند از : دلال ، برقه ، اعواف ، صافیه ، میثب ، حسنا و مشربه ام ابراهیم . اما به نظر می رسد این سخن درست نباشد ؛ زیرا  هرچند اموال او چه به وصیت یا هبه به رسول الله(ص)  رسید و جزو اموال خالصه حضرت به شمار می رفتند ؛ اما مخیریق و باغاتش در مدینه بود.  [2]

یكی از محققان معاصر عرب گفته : فدك قطعه زمین ، قریه یا شهركی است آباد در نزدیكی خیبر كه اهالیش بعد از فتح خیبر آن را با پیامبر(ص) مصالحه كردند و اكنون به آن " حائط" می گویند و اکثر مالکان آن از قبیله هُتَیم است.[3] امروزه فدک که  به آن "  الحائط" گفته  می شود  ، در  مرز  شرقی  خیبر قرار دارد و تا سال 1975 م  دارای بیست  ویک  روستا و یازده هزار سکنه بوده است. این منطقه علیرغم آن که در مجاورت زمین های بایر و خشک حره قرار  گرفته  ،  سرزمینی است حاصلخیز  و پوشیده از نخلستان و زمین های کشاورزی  .  در عصر حاضر فدک نه در دست اهل بیت است و نه  از املاک  دولتی محسوب می شود و هر  قطعه در تملک شخص  خاصی است  .[4]

2- ارزش اقتصادی فدک

اینکه ارزش اقتصادی فدک تا چه میزان بوده است ، روایت ها گوناگون است. جوهری می گوید :‌ هنگامی که عمر خواست یهودیان را از  خیبر به شام کوچ دهد ، ابوالهیثم بن تیهان و  فروه  بن عمرو و حباب بن صخر و زید بن ثابت را فرستاد تا زمین فدک و نخل آن را قیمت گذاری کنند . عمر حصه آنان را از   فدک که نصف زمین ها بود  گرفت و مبلغ پنجاه هزار درهم از اموالی که از  عراق رسیده بود  بعنوان قیمت پرداخت نمود.[5].

سید بن طاووس از قول شیخ عبدالله بن حماد انصاری روایت می کند که  در آمد سالیانه فدک بیست و چهار هزار دینار  بوده و از قول غیر او  مبلغ هفتاد هزار را نقل می  کند .[6] ابوداوود می گوید :‌ هنگامی که عمر بن عبدالعزیز به حکومت رسید درآمد فدک سالیانه  چهل هزار دینار  بود.[7] به نظر می رسد همانگونه که  برخی از  محققان گفته اختلاف روایت  ها بخاطر تعدد سنواتی باشد که درآمد فدک گزارش شده است ؛ زیرا درآمد فدک  در اعصار مختلف  تفاوت می کرده است.[8]

ابن ابی الحدید می گوید :‌ من به یکی از متکلمان امامیه بنام علی بن تقی  گفتم : فدک تنها مقداری  نخل  و زمین و باغ  بوده است و اهمیت  زیادی نداشته است.[چرا این همه روی آن حساب  باز میکنید؟] .

وی در جوابم گفت :‌  اینگونه نیست . فدک  بسیار با اهمیت بوده است.  در آن به اندازه کوفه کنونی نخل وجود داشته است. هدف ابوبکر و عمر از گرفتن آن  این بوده  که علی(ع) با استفاده از حاصلات آن در منازعه بر سر  خلافت بر آنان چیره نگردد.  به همین جهت  هم بود که آنان خمس  را نیز از  فاطمه (س)  و علی(ع) و بنی هاشم و بنی مطلب دریغ کردند چرا که اگر کسی  فقیر باشد و مالی  در اختیار نداشته باشد  همتش کم می گردد و نزد خود کوچک جلوه می  کند. در آن صورت همت وی  بجای طلب خلافت و ریاست ، مصروف امرار  معاش خواهد شد.[9]

 

3-   فدك در عصر پیامبر (ص)

فدک از اموالی بود که به  تعبیر قرآن بدون "خیل ورکاب" بدست پیامبر(ص) افتاده بود و به همین دلیل به حکم این آیه از  قرآن "  ما  أفاء  الله و رسوله منهم  فما اوجفتم علیه من خیل و لا رکاب و لکن الله یسلط رسله علی  من یشاء والله  علی کل شیئ قدیر " (حشر/6) ، از اموال اختصاصی خود پیامبر(ص) بود  که می توانست  آن  را ببخشد یا بفروشد یا  هر تصرفی که  خواست انجام دهد . مسلمانان هیچ حقی در آن ندارند .

الف) 3-  چگونگی فتح فدک

ابن اسحاق می گوید : هنگامی كه پیامبر (ص) از كار خیبر فراغت یافت و خبر آن به اهالی فدك رسید خداوند در دل آنان  وحشت افكند از این جهت  نزد رسول خدا (ص) هیئتی فرستادند تا با پیامبر بر نصف فدك مصالحه كنند . هیئت اعزامی فدك در خیبر یا در طائف یا در مدینه نزد حضرت رسیدند و حضرت پیشنهاد آنان را قبول نمود . از این جهت فدك ملك خالص پیامبر (ص) شد چون بدون لشكر كشی فتح شده بود .[10]  طبرسی با سند خود از امام باقر(ع) نقل كرده كه فرمود : هنگامی  كه رسول خدا(ص) از كار خیبر فراغت یافت ، لشكری مهیا كرد و علی (ع) را بسوی فدك اعزام داشت. حضرت با اهل فدك مصالحه كرد كه خون شان محفوظ باشد. [11]

 بقول واقدی هنگامی كه پیامبر (ص) نزدیك خیبر رسید محیصه بن مسعود را به فدك فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت كند . محیصه در آنجا  دو روز برای گرفتن جواب از اهالی آن  اقامت کرد اما اهالی فدك كه گمان می  كردند خیبریان حضرت را شكست خواهند داد از دادن جواب طفره  می رفتند . وقتی  خبر سقوط قلعه ناعم و كشته شدن بزرگان خیبر به آنان رسید به وحشت افتادند و مردی بنام یوشع بن نون را همراه با جمعی از یهودیان نزد پیامبر(ص) فرستادند تا به حضرت پیشنهاد مصالحه كنند. آنان به حضرت پیشنهاد كردند جان یهودیان در امان باشد و یهودیان فدك را ترك كرده تمامی اموال را برای حضرت وا می گذارند. نیز گفته شده كه آنان به حضرت گفتند :‌ اکنون از فدك خارج می شویم  اما موقع برداشت محصول می آییم  و محصول را برداشت می كنیم.  این پیشنهاد مورد قبول حضرت واقع نشد . محیصه به آنان گفت:‌ شما نه مردان جنگی و نه قلعه ای دارید. اگر پیامبر(ص) صد نفر را بفرستد شما را از آنجا خارج خواهند كرد. از آن پس بود كه میان حضرت و آنان بدین ترتیب مصالحه شد كه نصف زمین فدك مال پیامبر و نصف دیگر مال آنان باشد. واقدی می گوید این قول به واقع نزدیكتر است.[12]

ب) مصالحه برنصف خاک یا نصف محصولات؟

در اینجا یکی از نقاط مبهم آن است که حضرت با اهالی فدک بر سر  چه مصالحه  کرد : نصف محصولات  فدک  یا  نصف  خاک آن ؟  در برخی منابع  آمده :  " فصالحوه علی نصف الارض  بتربتها" [13] و در منابع دیگر آمده  " علی النصف من ثمارهم و اموالهم " .[14] بلاذری در روایتی تصریح می  کند که اهالی  فدک با رسول خدا(ص) بر  نصف زمین فدک و نخل های آن  مصالحه  کردند.[15]

به نظر  می  رسد هردو تعبیر  صحیح است و تضادی  میان آنان نیست.  اهالی فدک برای  همان  سال   هم  باید نصف اموال و دارایی های  خود را به حضرت می  دادند و هم نصف محصول  فدک را  اما برای سال های بعد چون  رسول خدا(ص)  نصف  فدک را مالک شده بوده , حضرت  نصف  محصولات  فدک را برداشت می  کرده است.

قرار دادی كه پیامبر(ص) با اهالی فدك بسته بود تا زمان عمر به آن عمل می شد تا آنكه عمر یهودیان را از فدك به شام كوچانید.[16]



[1] -  معجم البلدان ؛ یاقوت حموی ، ج4، ص239

[2] -  انساب الاشراف ؛ بلاذری ، ج1، ص518.

[3] - معجم معالم الجغرافیه فی سیرة النبویه ، 235

[4] - معجم  معالم الحجاز،ج7، ص27.

[5] -  السقیفه و فدک ؛ احمد بن عبدالعزیز جوهری ، ص98 ، شرح  نهج  البلاغه ؛ ابن  ابی الحدید ، ج16، ص211

[6] -  کشف المحجه ؛ ابن طاووس ، ص182

[7] -  فدک ؛ رضا استادی ، ص67

[8] - همان.

[9] - شرح  نهج البلاغه ؛ ابن ابی الحدید ، ج16 ، ص 236

[10] -  سیره ابن هشام ، ج2، ص353

[11] -  اعلام الوری ؛ طبرسی  ، ج1، ص208.

[12] -  المغازی ؛ واقدی ، ج2، ص706

[13] -  فتوح البلدان ؛ بلاذری  , ص42

[14] -

[15] - پیشین.

[16] -  فتوح البلدان ؛  بلاذری ، ص38



تاریخ : شنبه 23 خرداد 1388 | 11:43 ق.ظ | نویسنده : حقگو | نظرات
.: Weblog Themes By M a h S k i n:.